Zwalczanie chorób w rodzinach pszczelich

 

Sposoby zwalczania chorób pszczół  zależą z jednej strony od rodzaju stadium rozwojowego, którego ona dotyczy, a z drugiej od etiologii, czyli rodzaju czynnika, który ją wywołuje. Biorąc pod uwagę to ostatnie kryterium, choroby pszczół dzieli się na:

Choroby bakteryjne, grzybicze, wirusowe i pasożytnicze.

            Podstawą prawidłowego zwalczania chorób pszczół jest rozpoznanie choroby. Pierwsze, niepokojące objawy chorobowe można zaobserwować w czasie wykonywania przeglądu rodzin. Celem ustalenia przyczyny choroby koniecznie jest pobranie odpowiednich prób i przesłanie ich do właściwych laboratoriów weterynaryjnych. Jest to wymagane zwłaszcza przy chorobach czerwia, gdyż bez specjalistycznych badań właściciel pasieki nie jest w stanie prawidłowo rozpoznać choroby, a zgnilec złośliwy i kiśica podlegają także urzędowemu obowiązkowi zgłaszania i zwalczania. Im wcześniej uzyskane zostanie rozpoznanie, tym szybciej można wyleczyć, a nawet uratować całą pasiekę, zapobiegając w ten sposób rozprzestrzenieniu się choroby, także na dalsze odległości.

 

Zwalczanie chorób pszczół dorosłych

 

           Nosemoza – jest chorobą pasożytniczą wywoływaną przez sporowca pszczelego (Nosema apis Z.). Pasożyt ten rozwija się w jelicie środkowym pszczoły doprowadzając do znacznego upośledzenia procesów wchłaniania pokarmu, wystąpienia biegunki i skracania czasu życia pszczół. Rozwojowi choroby sprzyja okres zimowy i zjawisko koprofagii, czyli zjadania przez pszczoły odchodów chorujących osobników. Odchody te zawierają spory pasożyta oraz duże ilości nie strawionych cukrów. Znacząca większość pszczelarzy skupia się wyłącznie na farmakologicznym zwalczaniu tej choroby przy użyciu fumagiliny, zapominając często o profilaktyce i odkażaniu. Zbyt rzadko, zwłaszcza w ostatnich latach, pobierane są próby do badań laboratoryjnych na obecność w rodzinach pszczelich spór tego pasożyta oraz zapomina się o zbawiennym wpływie pyłku kwiatowego na kondycję pszczół przy tej chorobie. W każdej zimującej rodzinie powinien znajdować się zapas pierzgi, a wiosną  należy dostarczać pszczołom pyłku konserwowanego lub zapewnić wczesne źródła pyłku przez odpowiednie nasadzenia pyłkodajnych roślin wokół pasieki. Innym ważnym zagadnieniem jest prawidłowa dezynfekcja plastrów z chorujących rodzin, a także zapobiegawcza dezynfekcja plastrów używanych wiosną do poszerzenia gniazd. Plastry powalane kałem należy bezwzględnie przetopić, a pozostałe poddać dezynfekcji, np. przy użyciu par stężonego kwasu octowego. Pokarm z zamarłych na nosemozę rodzin można wykorzystać, ale po uprzedniej obróbce termicznej (tzn. zagotować po dodaniu jednakowej ilości wody)

           Ostry i chroniczny paraliż pszczół – są to choroby ściśle związane z występowaniem w rodzinie inwazji Varroa destructor. Roztocz w czasie pobierania pokarmu wprowadza cząstki wirusa do organizmu pszczoły powodując jej zakażenie. W ostatnich latach obserwujemy gwałtowny wzrost liczby przypadków ostrego paraliżu, który doprowadza najczęściej w okresie wiosny do śmierci rodzin. Duża liczba ginących osobników pszczelich często przypomina zatrucie środkami ochrony roślin. Rodziny zakażone tym wirusem mimo zasilania czerwiem i pszczołami nie rozwijają się prawidłowo i nie mogą dojść do siły. Stanowią one także istotne zagrożenie dla innych rodzin, bo wraz z przeniesieniem roztocza (rabunki, błądzenie, zalatywanie trutni, przekładanie plastrów) przenoszona jest i sama choroba. Ponieważ nie istnieją na razie skuteczne leki przeciwwirusowe, rodziny z objawami ostrego paraliżu najlepiej zlikwidować, a w pozostałych skutecznie i w prawidłowych terminach prowadzić zwalczanie warrozy.

 

Zwalczanie chorób pszczół i czerwia

           Warroza – jest wywoływana przez inwazję roztocza Varroa destructor, odżywiającego się hemolimfą czerwia i pszczół dorosłych. Pasożyt do swojego rozwoju wykorzystuje zarówno czerw trutowy jak i pszczeli. Najgroźniejsze dla rodziny jest żerowanie samic Varroa na czerwiu pszczelim, zwłaszcza na tej generacji larw, z której powstają robotnice wchodzące w skład kłębu zimowego. Czas życia uszkodzonych przez roztocza pszczół znacznie się skraca, czego efektem jest ich przedwczesne i nasilone osypywanie się w drugiej połowie zimowli, co prowadzi do znacznego osłabienia takich rodzin wiosną. W drastycznych przypadkach całe rodziny giną już w pierwszej połowie zimowli.

            Podstawą prawidłowego zwalczania warrozy jest właściwe co do terminów stosowania odpowiednich preparatów warroabójczych. Bardzo polecana jest regularna kontrola stopnia inwazji pasożyta np. przez odsklepianie czerwia trutowego i sprawdzaniu ewentualnej obecności samic roztocza. W okresach bezpożytkowych można zalecić kontrolne odymianie rodzin pszczelich Apiwarolem AS, z równoczesnym zastosowaniem wkładki dennicowej. Zauważenie pasożytów na dorosłych pszczołach w drugiej połowie lata świadczy o silnej inwazji i małych szansach na przezimowanie takiej rodziny.

            Stosowanie środków leczniczych należy rozpocząć w miarę możliwości jak najwcześniej po ostatnim miodobraniu. Im później prowadzi się leczenie, tym więcej pokoleń pszczół może zostać uszkodzonych przez roztocza. Sam zabieg wykonywać należy we wszystkich rodzinach jednocześnie, stosując się do wskazań producenta. Szczególne istotne jest, aby nie przedłużać czasu ekspozycji dla preparatów w postaci pasków (Apifos Fluwarol) poza okres ustalony przez producenta. Dłuższe pozostawianie leku w ulach nie daje zwiększonej skuteczności warroabójczej, a doprowadza tylko do skażenia gniazda i doprowadzić może do powstania odporności pasożyta na lek, co było obserwowane w wielu krajach w przypadkach stosowania preparatów opartych nafluwalinacie. W pasiekach wywożonych na późne pożytki konieczne jest czasami ograniczenie rozwoju pasożyta przy użyciu metod bezpiecznych dla konsumenta, np. letnie stosowanie plastrów pułapek, wycinanie czerwia trutowego lub umiejętne stosowanie kwasu mrówkowego. Późnojesienne zabiegi warroabójcze w takich przypadkach mogą być przeprowadzone jedynie przy użyciu Apiwarolu AS.

 

Zwalczanie chorób czerwia

 

            Grzybica otorbielakowa – zwana potocznie grzybicą wapienną jest obecnie jedną z powszechnych chorób pszczół. Powoduje ona zamieranie czerwia pszczelego i trutowego przed lub po jego zasklepieniu, a martwe larwy ulegają z czasem mumifikacji i przypominają wyschnięte kawałeczki kredy, często pokryte ciemnym nalotem. Pojawianie się  i rozwój grzybicy jest uwarunkowane w znacznym stopniu potencjałem genetycznym matek pszczelich. Obecnie mówi się nawet o rodzinach opornych i wrażliwych na tę chorobę. Ma to związek z szybkością usuwania zmarłych larw przez pszczoły robotnice zanim grzyb osiągnie dojrzałość i wytworzy zarodniki.

            W naszych warunkach klimatycznych obserwuje się najczęściej dwa typy rozwoju choroby w rodzinach pszczelich. W pierwszym choroba pojawia się w rodzinie stosunkowo wczesną wiosną i trwa przez cały sezon pasieczny, uniemożliwiając osiągnięcie pełni rozwoju rodziny. Na jednej stronie plastra z czerwiem występuje wtedy powyżej 10 zmumifikowanych larw. Drugi typ rozwoju cechuje się wiosennym i jesiennym zamieraniem larw, z widocznym „ozdrowieniem” w czasie obfitych pożytków letnich.

            Zwalczanie grzybicy w rodzinach pszczelich przy użyciu tylko środków farmakologicznych jest z reguły nieskuteczne lub daje chwilowy efekt. Związane jest to z dużą przeżywalnością zarodników grzyba w środowisku ulowym, szacowaną przez niektórych badaczy nawet na 15 lat. Po ustaniu działania leków czerw ponownie ulega zakażeniu i zamiera Walkę z chorobą powinno się rozpocząć od wymiany matki w chorej rodzinie na młodą, pochodzącą z uznanej pasieki zarodowej lub wychowaną we własnej pasiece, w rodzinie, która nie wykazuje objawów grzybicy. Jeżeli matki pochodzą z własnego chowu, dobrze w rodzinie matecznej wykonać test higieniczny polegający na nakłuciu 50 zasklepionych komórek z czerwiem pszczelim szpilką i sprawdzeniu po 24 godzinach szybkości usuwania uszkodzonych larw. Jeżeli rozpoczęły one w tym czasie intensywne czyszczenie komórek, rodzina taka nadaje się do hodowli matek we własnym zakresie. Drugą zasadą przy zwalczaniu grzybicy jest zapewnienie rodzinom prawidłowych warunków hodowlanych i sanitarnych, wraz z regularnym niszczeniem mumii larw i wymiana plastrów.

 

Zgnilec złośliwy (amerykański)  - jest chorobą bakteryjną wywoływaną przez laseczkę czerwia Paenibacillus lavae. Powoduje ona zamieranie czerwia po jego zasklepieniu, a zamarły czerw zmienia się w kleistą masę o charakterystycznym zapachu i dużej ciągliwości. W martwym czerwiu znajdują się ogromne ilości długowiecznych przetrwalników, którymi zakażają się kolejne pokolenia larw. Chora rodzina bez pomocy człowieka nie ma szans na przeżycie.

            W zwalczaniu zgnilca złośliwego i kiślicy ogromne znaczenie ma szybkość rozpoznania choroby. Dlatego też należy zwracać pilną uwagę na wszelkie nieprawidłowości w rozwoju i wygryzaniu się czerwia oraz pobranie z takich rodzin prób do badań laboratoryjnych w przypadku zauważenia niepokojących objawów. Wczesne rozpoznanie pozwala na uratowanie chorej rodziny, a przede wszystkim uchronienie pozostałych rodzin przed chorobą. Podstawą zwalczania zgnilca jest wykonanie zabiegu podwójnego przesiedlenia i podania leków. Jednak w naszych warunkach klimatycznych zabieg ten można przeprowadzać do końca czerwca, gdyż w miesiącach późniejszych przesiedlona rodzina ma małe szanse na przezimowanie. o wiele korzystniejsze, zwłaszcza w dużych pasiekach, jest z punktu widzenia epizootycznego i ekonomicznego zlikwidowanie chorej rodziny, wykonanie dezynfekcji i stworzenie w miejscu zlikwidowanej rodziny odkładu z innej, np. likwidując w niej przy okazji nastrój rojowy. Podobne postępowanie jest wskazane przy zwalczaniu kiślicy (zgnilca europejskiego), zwłaszcza formy cuchnącej, przebiegającej z zamierania czerwia zasklepionego.

Dr wet. Paweł Chorbiński

  Katedra Epizootiologii i klinika Chorób Zakaźnych

Wydział Medycyny Weterynaryjnej

Akademia Rolnicza we Wrocławiu

       

Powrót do strony głównej

Produkty pszczele O patronie pszczelarzy